10 เรื่องน่ารู้เกี่ยวกับการลดลงของผู้สูบบุหรี่ทั่วโลก ตามรายงาน WHO ปี 2568

ภาพรวมที่ WHO รายงานในรายงานแนวโน้มยาสูบ ฉบับที่ 6 ซึ่งเผยแพร่เมื่อวันที่ 6 ตุลาคม 2568 ระบุว่าผู้ใช้ยาสูบทั่วโลกลดจาก 1.38 พันล้านคนในปี 2543 เหลือ 1.2 พันล้านคนในปี 2567 ข้อมูลชุดนี้ครอบคลุมถึงปี 2567 จึงเป็นภาพรวมล่าสุดที่เรายืนยันได้ และเป็นฐานของเรื่องเล่าทั้งหมดในบทความนี้

สิ่งที่ทำให้รายการนี้ต่างจากรายการอื่นคือเป็นตัวเลขระดับโลกที่กว้างที่สุด ไม่แยกเพศและไม่แยกประเทศ จุดที่ควรสังเกตคือประชากรโลกเพิ่มขึ้นในช่วงเวลาเดียวกัน แต่จำนวนผู้ใช้ยาสูบกลับลดลง แปลว่าสัดส่วนของผู้ใช้ยาสูบลดลงเร็วกว่าที่เห็นจากจำนวนเพียงอย่างเดียว ผู้อ่านจึงไม่ควรมองว่านี่เป็นการลดลงเล็กน้อย

ในเชิงการใช้งาน ผู้อ่านควรระวังว่าคำว่าผู้ใช้ยาสูบรวมผลิตภัณฑ์หลายชนิด ไม่ได้มีแต่บุหรี่มวน ดังนั้นเมื่อนำตัวเลขนี้ไปอ้างอิงในงานเขียน การนำเสนอ หรือการรณรงค์ ควรใช้คำให้ตรงว่า ผู้ใช้ยาสูบ ไม่ใช่ผู้สูบบุหรี่ นอกจากนี้ควรระบุปีที่ข้อมูลอ้างถึงและแหล่งที่มาทุกครั้ง เพื่อไม่ให้ปะปนกับตัวเลขจากรายงานฉบับเก่าหรือจากหน่วยงานอื่น

WHO ระบุว่าตั้งแต่ปี 2553 ถึงปี 2567 ผู้ใช้ยาสูบทั่วโลกลดลง 120 ล้านคน หรือคิดเป็นการลดลงสัมพัทธ์ 27% ตัวเลขนี้มาจากรายงานแนวโน้มยาสูบ ฉบับที่ 6 ที่เผยแพร่เมื่อวันที่ 6 ตุลาคม 2568 และใช้ปี 2553 เป็นปีฐานในการเทียบความก้าวหน้า

สิ่งที่ทำให้รายการนี้ต่างจากรายการแรกคือมุมมองของมัน รายการแรกเล่าภาพรวมจากปี 2543 ส่วนรายการนี้เน้นความเปลี่ยนแปลงในช่วงหลังปี 2553 พร้อมใช้ตัวชี้วัดแบบสัมพัทธ์ ซึ่งเป็นวิธีที่นิยมใช้ในการติดตามเป้าหมายด้านการควบคุมยาสูบ

รายละเอียดที่ใช้ประโยชน์ได้คือความเข้าใจเรื่องการลดลงสัมพัทธ์ ซึ่งหมายถึงการเทียบกับระดับเดิมของตัวเอง ไม่ใช่การนำเปอร์เซ็นต์สองค่ามาลบกันตรงๆ วิธีนี้ทำให้เทียบกลุ่มหรือประเทศที่เริ่มต้นจากระดับต่างกันได้ยุติธรรมกว่า หากต้องการคำนวณเอง ให้นำอัตราปี 2567 เทียบกับอัตราปี 2553 ของกลุ่มเดียวกัน ตัวเลข 27% นี้จึงเป็นฐานที่เราจะต่อยอดได้ หากมีตารางรายประเทศที่เทียบกันได้ในอนาคต

รายงานของ WHO ระบุว่าสัดส่วนผู้หญิงทั่วโลกที่ใช้ยาสูบลดจาก 11% ในปี 2553 เหลือ 6.6% ในปี 2567 ตัวเลขนี้อยู่ในรายงานแนวโน้มยาสูบ ฉบับที่ 6 ที่เผยแพร่เมื่อวันที่ 6 ตุลาคม 2568 และเป็นข้อมูลที่แยกตามเพศชัดเจน

สิ่งที่ทำให้รายการนี้โดดเด่นคือขนาดของการเปลี่ยนแปลง เมื่อเทียบกับฐานเดิมแล้ว สัดส่วนลดลงเกินครึ่ง ในช่วงเวลาไม่ถึงสองทศวรรษ จึงเป็นการเปลี่ยนแปลงที่เห็นได้ชัดแม้ตัวเลขสัมบูรณ์ของผู้หญิงจะต่ำกว่าผู้ชายอยู่แล้ว การมองเฉพาะจุดเปอร์เซ็นต์ที่ลดลงอาจทำให้ประเมินความสำเร็จต่ำเกินไป เพราะฐานเริ่มต้นไม่สูงนัก

ในเชิงการใช้ประโยชน์ ข้อมูลนี้ช่วยให้นักรณรงค์และผู้กำหนดนโยบายเห็นว่ามาตรการที่เจาะจงกลุ่มเริ่มมีผล และสามารถใช้เป็นหลักฐานประกอบการขอสนับสนุนงบประมาณหรือออกแบบโครงการต่อได้ อย่างไรก็ตาม ตัวเลขนี้เป็นค่าเฉลี่ยทั่วโลก แต่ละประเทศอาจมีสถานการณ์ต่างกัน จึงควรตรวจสอบข้อมูลระดับประเทศก่อนนำไปสรุปเป็นนโยบายในพื้นที่ใดพื้นที่หนึ่ง

ตามรายงานของ WHO สัดส่วนผู้ชายทั่วโลกที่ใช้ยาสูบลดจาก 41.4% ในปี 2553 เหลือ 32.5% ในปี 2567 ข้อมูลนี้มาจากรายงานแนวโน้มยาสูบ ฉบับที่ 6 ที่เผยแพร่เมื่อวันที่ 6 ตุลาคม 2568 และเป็นคู่เทียบโดยตรงกับตัวเลขของผู้หญิงในรายการก่อนหน้า

สิ่งที่ทำให้รายการนี้ต่างออกไปคือระดับของตัวเลข แม้สัดส่วนจะลดลงเกือบ 9 จุดเปอร์เซ็นต์ แต่ระดับในปี 2567 ยังสูงกว่าผู้หญิงหลายเท่า นั่นหมายความว่าผู้ชายยังเป็นกลุ่มที่มีพื้นที่ให้ลดได้อีกมาก และเป็นกลุ่มที่มีผลต่อจำนวนผู้ใช้ยาสูบรวมของโลกมากที่สุด

รายละเอียดที่ผู้อ่านนำไปใช้ได้คือการแยกข้อมูลตามเพศช่วยให้การออกแบบนโยบายตรงกลุ่มเป้าหมายยิ่งขึ้น เช่น การเลือกช่องทางสื่อสาร การออกแบบบริการช่วยเลิกที่เข้าถึงผู้ชาย หรือการเลือกสถานที่รณรงค์ นอกจากนี้ เมื่ออ่านคู่กับตัวเลขผู้หญิง จะเห็นว่าความก้าวหน้าของสองกลุ่มไม่เท่ากัน ซึ่งเป็นเหตุผลที่ไม่ควรดูเฉพาะค่าเฉลี่ยรวมเพียงอย่างเดียว

รายงานของ WHO ฉบับเดือนมกราคม 2567 ระบุว่าบราซิลลดการใช้ยาสูบลงสัมพัทธ์ 35% ตั้งแต่ปี 2553 โดยใช้ข้อมูลถึงปี 2565 บราซิลจึงเป็นหนึ่งในไม่กี่ตัวอย่างระดับประเทศที่เรามีตัวเลขเป็นรูปธรรมสำหรับบทความนี้

สิ่งที่ทำให้รายการนี้ต่างจากรายการด้านบนคือที่มาของข้อมูล ตัวเลขนี้เป็นข้อมูลรุ่นเก่ากว่า มาจากรายงานคนละฉบับและครอบคลุมถึงปี 2565 เท่านั้น ไม่ใช่ปี 2567 เหมือนตัวเลขระดับโลก เราจึงห้ามนำไปเทียบกับตัวเลขปี 2567 ในหน้านี้ และจัดให้เป็นตัวอย่างประกอบเท่านั้น ไม่ใช่ส่วนหนึ่งของการจัดอันดับเชิงตัวเลข

ในเชิงความเป็นมา บราซิลมักถูกยกเป็นกรณีศึกษาเรื่องมาตรการควบคุมยาสูบในประเทศที่มีรายได้ปานกลางถึงสูง ผู้อ่านที่สนใจสามารถใช้เป็นจุดเริ่มต้นในการศึกษามาตรการของประเทศอื่นที่มีบริบทใกล้เคียงกัน แต่ควรตรวจสอบข้อมูลฉบับล่าสุดจากตารางรายประเทศของ WHO ก่อนอ้างอิง เพราะตัวเลขปัจจุบันอาจแตกต่างจากค่า 35% นี้

รายงาน WHO ฉบับเดือนมกราคม 2567 ระบุว่าเนเธอร์แลนด์ใกล้บรรลุเป้าหมายลดการใช้ยาสูบ 30% ข้อมูลนี้อิงสถานการณ์ถึงปี 2565 และเป็นการบอกทิศทางมากกว่าการให้ตัวเลขที่ชัดเจน

สิ่งที่ทำให้รายการนี้ต่างจากรายการอื่นคือเราไม่มีเปอร์เซ็นต์ที่แน่นอนให้ ข้อมูลที่ได้มาระบุเพียงว่าประเทศนี้ใกล้ถึงเป้าหมาย เราจึงเลือกไม่ใส่ตัวเลขที่เดาเอง และถือเป็นเพียงข้อมูลเชิงคุณภาพที่เล่าถึงทิศทางความก้าวหน้า ซึ่งเป็นแนวทางที่ซื่อตรงต่อผู้อ่านมากกว่าการสร้างตัวเลขขึ้นมาเพื่อให้ตารางดูครบถ้วน

ผู้อ่านควรรู้ว่าเป้าหมายลด 30% เป็นกรอบที่ใช้ติดตามความคืบหน้าของประเทศต่างๆ ดังนั้นการที่เนเธอร์แลนด์ใกล้ถึงเป้าจึงบอกว่าประเทศอยู่ในเส้นทางที่ดี แต่ไม่ควรนำไปเปรียบเทียบกับบราซิลหรือตัวเลขระดับโลกโดยตรง หากมีตารางตัวเลขรายประเทศชุดใหม่ เราจะอัปเดตส่วนนี้ให้ละเอียดขึ้นและเพิ่มตัวเลขที่ตรวจสอบได้

หน่วยงานสาธารณสุขของสวีเดนรายงานว่าในปี 2567 ประชาชนอายุ 16 ถึง 84 ปีสูบบุหรี่ทุกวัน 5.4% ตัวเลขนี้เป็นระดับการสูบ ณ ปีหนึ่ง ไม่ใช่การเปลี่ยนแปลงตามเวลา และเป็นรายการที่มีลักษณะต่างจากรายการอื่นอย่างชัดเจน

จุดสำคัญคือตัวเลขนี้ไม่ได้มาจาก WHO และไม่ใช่อัตราการลดลง จึงห้ามนำไปเทียบกับตัวเลขการลดลงในรายการอื่น เรานำมาเสนอเพื่อให้เห็นว่าบางประเทศมีระดับการสูบต่ำมากแล้ว ซึ่งช่วยให้ผู้อ่านเห็นภาพว่าเป้าหมายระยะยาวของการควบคุมยาสูบอยู่ที่ระดับใด

รายละเอียดที่ควรระวังคือนิยามและช่วงอายุของแต่ละประเทศต่างกัน ตัวเลขนี้นับเฉพาะผู้ที่สูบบุหรี่ทุกวัน ซึ่งแคบกว่าคำว่าผู้ใช้ยาสูบที่ WHO ใช้ในตัวเลขระดับโลก หากต้องเทียบข้ามประเทศ ควรตรวจสอบนิยาม กลุ่มอายุ และวิธีสำรวจให้ตรงกันก่อน มิฉะนั้นอาจได้ข้อสรุปที่คลาดเคลื่อน

MPOWER คือชุดมาตรการที่ WHO เสนอให้รัฐบาลนำไปใช้ลดการใช้ยาสูบ ครอบคลุมหกด้าน ได้แก่ การเฝ้าติดตามการใช้ การปกป้องจากควันบุหรี่ การช่วยเลิก การเตือนอันตราย การบังคับใช้ข้อห้ามโฆษณา และการขึ้นภาษี ชื่อนี้มาจากอักษรตัวแรกของแต่ละมาตรการ

สิ่งที่ทำให้รายการนี้ต่างจากรายการตัวเลขก่อนหน้าคือเป็นเรื่องของเครื่องมือเชิงนโยบาย ไม่ใช่สถิติ จุดเด่นคือเป็นกรอบเดียวที่หลายประเทศใช้ร่วมกัน จึงช่วยอธิบายว่าเหตุใดตัวเลขหลายแห่งลดลงไปในทิศทางเดียวกัน อย่างไรก็ตาม บทความนี้ไม่ได้อ้างว่ามาตรการใดมีผลมากที่สุด เพราะข้อมูลที่เรามีไม่ได้แยกผลรายมาตรการ

สำหรับผู้อ่านที่ทำงานด้านนโยบายหรือรณรงค์ รายการนี้ใช้เป็นเช็กลิสต์ได้ว่าประเทศหรือหน่วยงานของตนทำครบทั้งหกด้านหรือยัง การนำไปใช้จริงขึ้นกับบริบทของแต่ละประเทศ ทั้งงบประมาณและกฎหมาย จึงไม่มีสูตรสำเร็จเดียวที่ใช้ได้ทุกที่ แต่การมีกรอบร่วมช่วยให้เรียนรู้จากประเทศอื่นได้ง่ายขึ้น

อนุสัญญากรอบว่าด้วยการควบคุมยาสูบ หรือ FCTC ได้รับการรับรองในปี 2546 และมีผลบังคับใช้ในปี 2548 ถือเป็นสนธิสัญญาด้านสาธารณสุขฉบับแรกที่เจรจาภายใต้ WHO จึงเป็นหมุดหมายสำคัญของการควบคุมยาสูบในระดับโลก

สิ่งที่ทำให้รายการนี้ต่างจากรายการอื่นคือเป็นกรอบทางกฎหมายระหว่างประเทศ ไม่ใช่ตัวเลขหรือชุดมาตรการเชิงปฏิบัติเหมือน MPOWER อนุสัญญานี้วางหลักร่วมกันให้ประเทศภาคีใช้ลดทั้งอุปสงค์และอุปทานของยาสูบ ซึ่งหมายความว่าไม่ได้มุ่งเฉพาะการช่วยให้คนเลิก แต่ครอบคลุมถึงการจัดการด้านการจำหน่ายและการผลิตด้วย

ในเชิงประโยชน์สำหรับผู้อ่าน FCTC เป็นพื้นฐานทางกฎหมายที่ทำให้หลายประเทศออกมาตรการสอดคล้องกัน จึงช่วยอธิบายที่มาของกฎหมายควบคุมยาสูบที่คล้ายกันในหลายพื้นที่ หากต้องการเข้าใจว่าทำไมมาตรการบางอย่างปรากฏซ้ำในหลายประเทศ การย้อนดูปี 2546 และ 2548 ซึ่งเป็นปีรับรองและปีมีผลบังคับใช้ เป็นจุดเริ่มต้นที่ดี

วันงดสูบบุหรี่โลกตรงกับวันที่ 31 พฤษภาคมของทุกปี WHO ใช้เป็นโอกาสรณรงค์ให้ข้อมูลถึงอันตรายของยาสูบและสนับสนุนการเลิก จึงเป็นวันที่เชื่อมระหว่างข้อมูลเชิงสถิติกับการลงมือทำจริงในชีวิตประจำวัน

สิ่งที่ทำให้รายการนี้ต่างจากรายการอื่นคือเป็นกิจกรรมที่คนทั่วไปมีส่วนร่วมได้โดยตรง ไม่ใช่ตัวเลข นโยบาย หรือสนธิสัญญา แต่ละปีมีหัวข้อรณรงค์ต่างกัน ทำให้ผู้จัดกิจกรรมนำไปปรับใช้กับโรงเรียน ที่ทำงาน และชุมชนได้ตามบริบทของตนเอง

สำหรับผู้อ่านทั่วไป วันนี้เป็นจุดเริ่มที่ดีในการตั้งเป้าหมายเลิกสูบหรือชวนคนใกล้ตัวเลิก ผู้จัดกิจกรรมควรตรวจสอบหัวข้อรณรงค์ของปีนั้นจากช่องทางของ WHO แล้วนำมาออกแบบสื่อหรือกิจกรรมให้สอดคล้อง การใช้ตัวเลขการลดลงจากรายการก่อนหน้าเป็นข้อมูลประกอบ จะช่วยให้ข้อความรณรงค์น่าเชื่อถือและให้กำลังใจผู้ที่กำลังพยายามเลิก